Түркістан облысы жылыжай шаруашылығын дамыту бойынша Қазақстандағы көшбасшы өңір ретінде өз орнын нығайтып келеді. Бүгінде республикадағы жылыжайлардың басым бөлігі осы өңірде шоғырланған. Ауыл шаруашылығы саласын әртараптандыру, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және халықты жыл бойы сапалы көкөніс өнімдерімен қамту бағытында атқарылып жатқан жұмыстардың нәтижесінде Түркістан облысы еліміздің көкөніс өндірісіндегі стратегиялық маңызды аймаққа айналды.

Қазіргі таңда облыс аумағында жалпы көлемі 1 006,7 гектарды құрайтын 3 366 жылыжай жұмыс істейді. Бұл көрсеткіш Қазақстандағы барлық жылыжайлардың шамамен 72 пайызын құрайды. Оның ішінде жалпы аумағы 62,5 гектар болатын 17 өнеркәсіптік үлгідегі жылыжай және 944,2 гектар жерді қамтитын мыңдаған фермерлік жылыжайлар бар. Жылыжай кешендерінің мұндай ауқымды желісі өңірдің ауыл шаруашылығы әлеуетінің жоғары екенін көрсетеді.

Мамандардың айтуынша, жылыжай шаруашылығы Түркістан облысы экономикасының маңызды бағыттарының біріне айналған. Әсіресе қыс және көктем айларында ашық алқаптарда көкөніс өсіру мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, жылыжайларда өндірілген өнімдердің маңызы арта түседі. Осы арқылы ел тұрғындары маусымаралық кезеңде жаңа әрі сапалы көкөністермен қамтамасыз етіледі.

2025 жылдың қорытындысы бойынша Түркістан облысында жылыжайлардан 113 мың тонна көкөніс өнімі жиналды. Бұл өнімдер республика халқының маусымаралық кезеңдегі көкөніске деген сұранысының шамамен 45 пайызын қамтамасыз етіп отыр. Яғни Қазақстандағы әрбір екінші көкөністің бірі осы кезеңде Түркістан өңірінен жеткізіледі деуге болады.

Өңірде негізінен қызанақ, қияр, тәтті бұрыш және басқа да көкөніс түрлері өсіріледі. Жергілікті шаруалар заманауи агротехнологияларды пайдалана отырып өнім көлемін арттырумен қатар оның сапасына да ерекше көңіл бөлуде. Соның нәтижесінде түркістандық өнімдер ішкі нарықта жоғары сұранысқа ие болып келеді.

Жылыжай шаруашылықтарының тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін мемлекет тарапынан ауқымды қолдау көрсетілуде. 2023 жылдан бастап жылыжайларда пайдаланылатын электр энергиясы, табиғи газ және көмір шығындарын ішінара субсидиялау бағдарламасы іске асырылуда. Бұл шара өндірістік шығындарды азайтып, шаруалардың қаржылық жүктемесін төмендетуге мүмкіндік береді.

Қолданыстағы мемлекеттік қолдау аясында өнеркәсіптік жылыжайлардың әр гектарына 4,8 миллион теңге көлемінде субсидия төленеді. Ал фермерлік жылыжайларға әр гектар үшін 8,1 миллион теңгеге дейін қолдау қарастырылған. Мұндай көмектер ауыл шаруашылығы өндірушілерінің өндірісті сақтап қалуына және жаңа жобаларды іске асыруына ықпал етуде.

Бұдан бөлек, минералды тыңайтқыштардың құнын субсидиялау, тұқым шаруашылығын қолдау, инвестициялық шығындардың бір бөлігін өтеу және жеңілдетілген несие беру бағдарламалары жүзеге асырылып келеді. Бұл шаралар жылыжай бизнесінің тартымдылығын арттырып, ауыл кәсіпкерлерінің белсенділігін күшейтуге бағытталған.

Соған қарамастан, отандық жылыжай шаруашылықтары бүгінде күрделі сын-қатерлерге тап болып отыр. Негізгі мәселенің бірі – сыртқы нарықтағы бәсекелестіктің күшеюі. Әсіресе көршілес Өзбекстан, Түрікменстан және Иран мемлекеттерінде көкөніс өндірісінің өзіндік құны төмен болғандықтан, олардың өнімдері қазақстандық нарыққа арзан бағамен келуде.

Бұл елдерде энергия ресурстарының арзандығы және мемлекеттік қолдаудың кең көлемде көрсетілуі жергілікті өндірушілердің бәсекелік артықшылықтарын арттырып отыр. Соның салдарынан қазақстандық шаруалар өз өнімдерін кей жағдайда өзіндік құнынан төмен бағамен сатуға мәжбүр болуда.

Әсіресе қызанақ өндірісімен айналысатын кәсіпкерлер үшін жағдай күрделі. Өнімнің өзіндік құны жоғары болғандықтан, арзан импорттық тауарлармен бәсекеге түсу қиынға соғуда. Нәтижесінде көптеген шаруашылықтардың табыстылығы төмендеп, өндіріс көлемінің қысқару қаупі туындап отыр.

Сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдай ұзақ мерзімге жалғасатын болса, инвестициялық белсенділік бәсеңдеп, жаңа жұмыс орындарының ашылуы тежелуі мүмкін. Сондықтан отандық өндірушілерді қолдау мәселесі мемлекеттік деңгейде қарастырылуы қажет.

Түркістан облысының жылыжай шаруашылықтары бүгінде тек экономикалық қана емес, әлеуметтік маңызы зор міндеттерді де атқаруда. Өңір шаруалары халықты қолжетімді бағамен көкөніс өнімдерімен қамтамасыз етуге күш салып келеді. Бұл бағытта Қазақстанның фермерлік жылыжайлар қауымдастығы мен өңірдегі шаруашылықтар арнайы меморандумға қол қойған.

Меморандум аясында жылыжай иелері сәуір-мамыр айларында ел тұрғындарының көкөніс өнімдеріне деген қажеттілігін толық қамтамасыз етуге міндеттеме алды. Сонымен қатар олар ішкі нарықтағы бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу және әлеуметтік маңызы бар азық-түлік бағасын тұрақты деңгейде ұстап тұру бойынша жауапкершілік жүктеді.

Отандық өнімнің тұрақты жеткізілуін қамтамасыз ету және жылыжай саласының тұрақты дамуына жағдай жасау мақсатында Үкіметке бірқатар ұсыныстар енгізілуде. Атап айтқанда, сәуір-маусым айлары аралығында үшінші елдерден импортталатын көкөніс өнімдеріне қатысты кедендік баж салығын арттыру мәселесі көтерілуде.

Сонымен қатар Өзбекстан, Иран және Түрікменстаннан келетін көкөніс өнімдерінің көлеміне уақытша квоталар енгізу мүмкіндігі қарастырылуда. Мұндай шаралар ішкі нарықты қорғауға, жергілікті өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығын сақтауға бағытталған.

Мамандардың айтуынша, отандық жылыжай шаруашылықтарын қолдау тек кәсіпкерлер үшін ғана емес, еліміздің азық-түлік қауіпсіздігі үшін де аса маңызды. Себебі ішкі өндіріс көлемінің сақталуы халықты сапалы өніммен үздіксіз қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда, Түркістан облысының жылыжай шаруашылығы бүгінде еліміздің агроөнеркәсіптік кешеніндегі маңызды салалардың бірі саналады. Өңірдегі жылыжайлар республика халқының көкөніс өнімдеріне деген сұранысын қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарып отыр. Сондықтан бұл саланы дамыту, қолдау және оның бәсекеге қабілеттілігін арттыру алдағы кезеңде де мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.